> خانه <         يادداشت‌های روزانه         بجنورد         اشعار ترکی         آشپزخانه         فوتوبلاگ

 

 

 

کلمات و اصطلاحات ترکی و فارسی بجنوردی

 

 

زبان بجنوردي 

زبان اصلي بجنوردي, ترکي است ولي امروزه کمتر با اين زبان صحبت مي کنند

 و ترکي بجنوردي از بکر بودن خارج شده و بسياري کلمات فارسي در گويش

ترکي بکار مي رود. براي مثال  امروزه کمتر کسي موقع گفتن جمله‌ي:

 " از پله‌ها بالا رفتم " از کلمه‌ي " زينه لردن" استفاده مي‌کنند و بيشتر

 همان " پله‌ها" را بکار مي‌برند و امثالهم ...

همان‌طور که زبان ترکي ما، به دليل نفوذ کلمات فارسي اشکالاتي پيدا کرده,

گويش فارسي ما  هم بسيار اشکال دارد، چون فارسي صحبت کردن ما نوعي

 ترجمه‌ی ترکي بجنوردي به فارسی است.

براي مثال بکار بردن جمله‌ی : از ماشين پايين شدم ( به جاي پياده شدن) يا رفتم بازار

 ( به جاي  رفتن خيابان يا خريد کردن) يا بکار بردن عنوان " خانه" به " اتاق"

( در قديمي تر‌ها اين  بیش‌تر مرسوم‌ است ) و...

يک‌سري کلمات هستند که از گذشته و از پدرومادرهاي ترک زبان‌مان وارد

زبان فارسي ما شده و باقي‌مانده

بياييد تمرين کنيم ترکي‌مان را ترکي درست و فارسي‌مان را فارسي درست صحبت کنيم.
 

از دوستان عزيز مي خواهم تا کلماتي که در بجنورد رايج هستند ولي در فارسي

آن‌را بکار نمي‌برند و معمولن هم دچار مشکل مي‌شويم در همين‌جا بنويسند

 

 

 پنس (سنجاق سر)                               فارسی

سرکن (مداد تراش)                               فارسی

ضِمه (زاج سفید)                                  ترکی 

زِنج ( هرنوع چسبندگی ازقیل مایعات           ترکی

سِنچَه ( ترشح آب به اطراف)                    ترکی

شفدير (کاملا خيس شده)                      ترکی                    

لوش (لجن)                                       ترکی   

توز و دولاخ ( گرد و خاک )                      ترکی

توله ( هل )                                      ترکی

گل گير ( دروازه بان )                           فارسی

چوملي ( نيشگون )                              ترکی

 فاسّیگ ( تنبل- fasseg   )                     ترکی

در شدن ( خارج شدن )                           

ناسوس (تلمبه )                                  روسی                           

چرخ زدن ( گشتن و دور زدن )                  فارسی              

قُلِي بودن ( راه دست بودن -راحت بودن )     ترکی

شِوَلمه ( سرازیری )                             ترکی

ريقو ( لاغر )                                      فارسی

قرَه زِنتِر ( سياه سوخته )                      ترکی

کاجه ( ساده لوح)                              ترکی

مخو( گيج )                                      ترکی

چرخ سواري (دوچرخه سواري)                 فارسی

کخ(کرم)                                          فارسی

لگه فش فش ( چاق )                          ترکی

توشله  (تيله )                                   ترکی

دروازه ( درب منزل)                             ترکی

 بَفش ( بند زدن چيني- سفال و ... )         ترکی  

باسِي باس ( هرکی به هرکی یا خرتوخر)     ترکی

حياط ( منزل)                                     ترکی 

لباق، دربازی چند نفره ویا دونفره ؛ فردیا افراد بازنده موظف می‌شدند

دهان خود را از هوا پرکنند و فرد برنده با چسباندن پنج انگشت خود به همدیگر؛

 ضربات ممتدی را به یک سمت دهان بازنده که ازهوا پربود می زد که زدن هرضربه

صدایی خنده داراز دهان بازنده بیرون میآمد


    قله  کمان (تير و کمان)                         ترکی

 قرمز بامجان(گوجه فرنگي)                     ترکی

قره بامجان(بادمجون سياه )                    ترکی

شارت و شورت کردن (بلوف زدن)               ترکی

 کُد کُد kod kod ( لفت دادن )                 ترکی

در شدن ( خارج شدن)                           فارسی

 کَنَرته (چاقاله بادام)                             ترکی

خا ..........( تائيد چيزي)                        ترکی

بازی کردن (رقصیدن)                              فارسی

برای دعوت به رقصیدن میگن: پاشو بازی کن                

چرتمَي (بشکن)                                    ترکی

چراغ مسوزه (چراغ روشن است)                فارسی

برای هر وسیله برقی که روشن باشد لفظ " مسوزه" بکار می‌رود. کولر مسوزه؟

 تلویزیون برای کی مسوزه؟ و ...                         

کو ...مثل: "کو" برو اونور ..."کو" بيا اينجا ..."  فارسی

سر ريز (غذاي اضافي در عروسي ها که معمولا در بجنورد فقط برنج)  فارسی

  تف  tef ...( کلمه افسوس)                       ترکی

 اِسفالت (آسفالت)  ظاهرا این کلمه باید لاتین باشد

کاله کولوت ( خاکي و پر دست انداز)              ترکی

 گِزِ نخود ( چشم ريز)                                ترکی                                 

 کل لخ (کلوخ)                                        ترکی

  شباد shabbad سیلی محکم

 آب افتادن ( شنا کردن)                             فارسی

 ارررر يا ارريلان ( تعجب کردن )                     ترکی

 شِرتمه بلاشمه    این کلمات ترکیبی هستندو به همین شکل معنی

ندارند                                    

 سلی (سیلی)                                        ترکی

 چُزمه (يه نوع نون روغنيه)                           ترکی

 پَت شدن مو (کُرک شدن مو )                       ترکی   

کلمه ی پت ترکیی است که به فارسی بجنوردی وارد شده .درهم آمیختگی و ژولیدگی

مو را می گویند.

  پت پتي ( نوعي پرنده - عجول و پر تحرک) تلفظ صحیح پدپدی است pedpeddi  

کنایه از افراد عجول که درجایی ارام و قرار ندارند   ترکی

 گبوس ( ترش کردن)                                   ترکی

داريه ( دايره)                                           فارسی       

  ال دفه  (دايره)                                       ترکی

 نون پيچي (نان بربری)                                 فارسی

   بایات (بیات شدن نان)                                   ترکی

 کلمه ی کرت کرت kerte kert  فقط برای صدای حاصل از خوردن استفاده می

شود                                                        ترکی

 دوپوشه ( فضاي انباري بين سقف و زمين)            فارسی

کلمه‌ی خردمه یعنی کبره بستن                         ترکی

چِر چِره (این کلمه اسم یک نوع پرنده است  )         ترکی

 پرچم مياد (چندشم ميشه)                                 ترکی

 پرچه کلمه ی ترکی است  دل زدگی و چندش اوربودن چیزی

 سُررَمه کش ( کشيدن روي زمين  sorrama kash  )   ترکی

 گاز پَست کن ( شعله رو کم کن                          فارسی

دِوَ دوبَه ( دست و پا چلفتي )این کلمه به دئوه دوبان نزدیک است 

deavo dobban   

   کنایه از آدم دست وپا چلفتی                                ترکی

  خَنه خمير ( عبارتی کنایی که بیشتر برای سرزنش افراد به کار می رود ) ترکی

 يالانچه (دروغگو)                                                 ترکی

 معمولا براي قضاوت کردن درمورد کاري که اتفاق افتاده مي‌گويند:

هسته نيسته يک چيزي  هسته                                 فارسی  
           
 فشاري ( شير آب)                                               فارسی

فشار قوي و بيشتر به شير آبهاي قديم که در سر کوچه ها نصب بود گفته مي‌شد) 
  
خجه لاندي (معادل سرخوردن در روي برف)                     ترکی

 جُرنه ( لوله کتري و قوري  )                                      نرکی

لاي برای  گچ گرفتن سماور بکار می‌رود (گل آلود بودن آب)    ترکی

جاسيگاري(زيرسيگاري)                                             فارسی

پرواز (تخته‌هاي باريکي که مابين تيرهاي سقف مي‌گذاشتند)  فارسی

 چراغ دستی (چراغ قوه)                                           فارسی

 شيشه (بطري)                                                     فارسی

کفچه  ورماق(پرحرفي کردن)                                      ترکی

 ديگ نون (ظرفي که نان را در آن نگاه می‌دارند)               فارسی

شللي ( گل و شلي شدن)                                        ترکی

(کنایه ازآدم های شلخته   
            
آقا سرپايي هارو بشماريد که سفره واسشون پهن کنيم

 (تعداد نفري که در مجالس کار می‌کنند)        فارسی                                             

چراغ هاي روشنايي و خوراک پزي: سه پلته (سه فتيله اي)

فارسنکه (فورسانکاي - روسي )

ديفال کوب(لمپا -روسي )

آلادين (چراغ علاالدين که نام مارک آن بود)

پرموس (پریموس )

لِگه ، لمبه ( چاق )                                                ترکی

 قووه (باطري‌هاي بزرگ که قديما زياد بود)                     فارسی

 شفدير الماق (خيس شدن )                                    ترکی

 سرپایی ( دمپایی)                                               فارسی

 باموسي (بابا موسي) بامان(بابا امان)                        ترکی

همسادَه (همسايه)                                               فارسی

 بالام  ( عزيزم)                                                    ترکی

خلک( ترشحات بینی )                                           ترکی

خلکی (دماغو)                                                    ترکی

 دُربين(دوربين)                                                    فارسی

 دِوره (بشقاب)  deavreh                                      ترکی

قاب ( ديس پلو)                                                  ترکی

بايِمان مياي؟(همراه ما مياي؟)                                فارسی

جَخه ( شاخه )                                                  ترکی

 موري ( لوله هاي سيماني راه آب  )                         ترکی

 لَخه  چک ماق کنایه از کشیدن کف کفش به زمین         ترکی

لخه لخ ( کشيدن پا روي زمين موقع راه رفتن )              ترکی

مجمع (سينی بزرگ- مجمعه(دراصل از عربی به ترکی اورده شده است

لگن (همان تشت)

 لگن و تشت هریک شکل خاص و مجزایی دارند         فارسی

کِنَنه کَچَه ( سمسار دوره گرد)                                ترکی

(شغلي در گذشته و اصطلاحي براي افرادي که  لباس کهنه مي‌فروشند)

 لته ( پارچه کهنه)                                              ترکی

 قلفت (قابلمه هاي سايز کوچک)                             ترکی

غازان  دیگ بزرگ که عموما از جنس مس بودند             ترکی

 خَلته (کيسه)                                                  ترکی

 قلف (قفل) زبان خورد کلمه ی قفل                         فارسی

 خرده ( پول خرد)                                               ترکی

 پَل ( باغچه)                                                    ترکی

بيچاق (چاقو)                                                    ترکی

سله ( سبد)                                                    ترکی

بُقبند (پارچه‌ای که رختخواب را به آن می‌یپیچند.  )         ترکی  

 چَرشُو  (پارچه راه راه چند رنگ که                           ترکی

براي بستن بقبند استفاده مي‌شود. چادر شب)

زر زرائدماق (گريه کردن)zere zre eadmagh                  ترکی

دِشَي (تشک)                                                     ترکی

 اشگاف (کمد ديواري)احتمالا روسی است

 ميخ سوزني ( سوزن ته گرد)                                   فارسی

 دوقرمه (آبدوغ خيار-ترکیبی از خیارو سبزی و دوغ )          ترکی

چینگ ( نوک پرنده )                                               ترکی

قرِشمار بازي (دادو بيدادکردن- کولی بازی)                     ترکی

قرشمار ( کولی)                                                   ترکی

ریشه ی این عبارت از کلمه ی غیرشمارگرفته شده است . زیرا به دلیل حرفه‌ای

 که این عده داشنتد ، درهیچ جایی مسکن نمی گزیدند،به همین سبب به

غیر شمار معروف شدند که دربجنورد آنان را به نام قرشمار می‌شناسیم .

محل قدیمی‌ترین سکونت گاه اینان ، میدان کارگر اولین کوچه‌ی به سمت شهید ،

 کوچه‌ی دروازه قبله.بیشتر تعلق شغلی شان، ساخت نعل و آهنگری و فروش زغال بود.

سینما داغون شد ( سینما تعیطل شد) 

  ترجمه ترکی به فارسی جمله: " سینما داغلده"

پدنه  (پونه )                                                        ترکی

تلخان ( ترخان)                                                     ترکی

 آفتَفَه (آفتابه)                                                      ترکی

 مِستَراو (مستراح)                         کلمه ای از عربی به ترکی

دَراق (شانه)                                                       ترکی

 گُمِز  gommez (مشت)                                           ترکی

تَپِش (لگد )                                                         ترکی

 ايچِه باغِر (جگر گوسفند)                                        ترکی

انبار(کود) البته تلفظ غلیظ یا عبارت آمار است ammar        ترکی

وغ ( ورقلميبده- چشمان از حدقه بیرون زده)

جِرجِري (اسهال)                                                  ترکی

سر دادن  sar dadan (رها کردن)                              فارسی                                                                             
 تندُر (تنور)                                                        ترکی

اوت ِ تندْر (کنایه از آتش‌پاره بودن)                              ترکی

 معصمَه (معصومه  -زبان خورد نام معصومه)

بکار رفتن لفظ " ک" در اخر کلمات مثل : تلخه که- شوره که ...

همچي مزنم که وغِغِت در بياد                                   فارسی

قِدي قِدي (قلقلک)                                                ترکی

 دولچه ظرفی بود در حمام‌های عمومی برای برداشتن اب از حوضچه‌ها

 فاف ( پودر شويند)                                               فارسی

 قوق زدن ( تنها بودن)

قوق ورماق  ؛ درتنهایی به سرکردن و گوشه گیری             ترکی

 ابزارو لوازمي که درابتداي ورود به بجنورد با همان اسم اوليه شناخته شدند:

کلمن ، تايد، اف اف ،کلنيکس

میجو (عدس به غذای عدسی هم میجو گفته می‌شود)       ترکی   

 ليسک ( آبنبات چوبي )                                          فارسی                                                                        
 اُجز (اشکنه)                                                       ترکی

 قروتو (ماست جوش)                                             ترکی

قد پست (قدکوتاه)                                                 ترکی

شرّدو شرّدو به کار های بی‌حساب کتاب                        ترکی

و یا رفتاری شبیه ان اطلاق می‌شود

دله جرّدَی daleh jerdday (دیوانه بازی)                     ترکی

کنایه از کسی که حرکات دور از انتظار ازاو دیده شود. 

  جُول جلّه jol jolleh کنایه از کسی که درجایی               ترکی

 ارام قرار نداردو عموما

 درحال فعالیت است .           
                                      
 جلّ لک  (پرتحرک jollek   )                                      ترکی 
         
کَوَس پِسسِه ( احتمالا از تیره‌ی

 بندپایان است که بسیار بدبوست                                ترکی

چردّکان (ملخ )                                                     ترکی 

 کلپَسَه (مارمولک)  کلپاسه                                      ترکی

هجهHajja  ( قسمتي از شاخه درخت که                    ترکی

 در ساخت قله کمان استفاده مي‌شود)                        ترکی

جايخي (فريزر )                                                    فارسی

 کيم - آلاسکا ...( بستني چوبي )                              فارسی

-کیم و آلاسکا ؛ خوراکی‌هایی سرد مربوط به قبل از انقلاب دربجنورد است.

 که پسربچه‌ها درکوچه بازار با صدای بلند و گفتن این عبارت :آلاسکا کیمه ؛

 آن را به دانه‌ای یک ریال به فروش می‌رساندند.برخی از آن‌ها با آویزان کردن

  یک یونولیت دردار ازگردن‌شان و عده‌ای هم با راندن چهارچرخه‌ای فلزی با

روکش استیل؛ این خوراکی را به فروش می‌رساندند.

اگر يک بجنوردي بخواهد آدرس بپرسد مثلا : " بپرسد فردوسي کجاست?  

 مي‌گوید:فردوسي کجا مي‌افته!

این نوع پریسدن ، دقیقا نشان ازین دارد که سوال کننده  روستایی است

پَل پَلَه گلميش : از  این عبارت اصطلاحا به نام مهمل نام برده می شود.

چرا که نمی‌شود پل پله را برگردان به فارسی کرد.درضمن فقط برای نفرین

 به کار می‌رود. که بیشتر از سوی خانم‌ها کاربری دارد.        ترکی


جیدده خلهjiddeh khala (معادل فارسی دالی)                  ترکی

 این عبارت را بیشتر درمورد کودکان به کارمی‌برند.

با پنهان شدن از نظر کودکان و دوباره ظاهر شدن ؛ برای خوشامد و خنداندن آن‌ها .

وکنایه ازدختر و پسران تازه ازدواج کرده است که به نوعی به خوشی روزگار را می‌گردانند.

در تمام جهان منطقه يه نوع تقسيم‌بندي هست، اما در بجنورد منطقه آخر خيابان

فردوسي مي‌باشد.پل منطقه

منظوراز منطقه ؛ اطلاق این نام به انتهای این خیابان است که از دوره سردار مفخم

 محل سواره نظام بوده است که درحدفاصل روستاهای حصار و ملکش قرار گرفته است.

کشني (کشتي گرفتن ) کشتی                             ترکی

 قيژ (جيغ)                                                         ترکی

 قوش ( گنجشک )                                               ترکی

مشما (پلاستيک) 

مشما از کلمه‌ی عربی تشمیع آمده است. و به نایلون هم گفته می شود.


 ونام یکی از روستاهای بجنورد

روشور ( سفيداب )                                        فارسی

ترکی روشور؛ روشوه است roshvah                          ترکی

 shgh sagh gheh شق شقه ( غنچه شقايق )            ترکی

هگگلو اصطلاحي در بازي چلي آقاج                          ترکی

Hag galo احتمالا ترکی است و بخشی از بازی چلی آغاج که گروه بازنده

 با دردست گرفتن چوب کوتاه بازی، مسیر برگشت تا محل شروع را به نوبت

 با بر اوردن صوتی ممتد از گلو ، می‌دوند.

لنگ ( نوعي بازي ) اصطلاحات لنگ : لول -- پارا ---

لنگ؛ قطعه‌ای کوچک از پوست گوسفن که به شکل گرد بریده می‌شد

 و برای سنگین شدن آن سربی گرد را به آن می‌دوختند و

گروهی ویا دونفره به‌وسیله‌ی آن‌بازی می کردند.         فارسی 

تريس(نوعي بازي دوز که با زغال روي زمين مي‌کشيديم

و با سنگريزه بازي مي‌کرديم

کلمه‌ی تریس ؛ احتمالا لاتین است

چه تير چه خانه ---- اصطلاحي در توشله بازي .

یک از انواع روش بازی توشله یا همان تیله .

این عبارت هنگام نشانه گیری برای تیله‌ی رقیب به کار می رفت .

بُجول  (استخوان گوسفند- همان ترناي فارسي)

قطعه‌ای مکعب مستطیل از استخوان بندی گوسفند که

دربازی‌های مختلفی استفاده می‌شد.

که هرجهت آن اسم مخصوصی به خود دارد.

قرپوز (هندوانه)                                                 ترکی

قوون (خربزه)                                                   ترکی

سموَر (سماور)                                                 ترکی

این کلمه در اصل روسی است که درترکی بجنوردی سمور شده .

 آب زيبو (چايي کم رنگ )                                     فارسی

 سَمان (کاه)                                                    ترکی

سِمِد (سِمِنت – سيمان)                                       ترکی

 سمنت لاتین است و سمد ترکی شده‌ی آن .

سیودال - سيبدال ( درخت سپيدار)                       ترکی

 ياد داشتن (بلد بودن)                                         فارسی

(کاريز معادل آن دهانه‌ي فرهنگ است

 که ما درترکي به اون کَريز مي گویيم                         ترکی

رِخِک پيشي (بچه گربه مريض)                                 ترکی

 جوجه کرپي ( خارپشت )

 جیجی کرپی jiji kerpi                                          ترکی

 قله چاي ، ساره گل

  گياه دارويي بومادران(ghel leh  )                            ترکی
                                                               
ايشالان ( انشاالله)  این‌شالله                                  ترکی

جانه مرگ ( نوعي فحش مخصوص پيرزن‌ها )

 (جوان‌مرگ) 

جووان نمرگ هم گفته می‌شود                                 ترکی

 عجو شدajjav (خوب شد/ حقت بود/ دلم خنک شد)      فارسی

 از کلمه‌ی عربی عجب شد آمده است.

عجو شدajjav   فارسی که با همان تلفظ درترکی هم به کار می‌رود. 

کيشگِنه (ريزه ميزه)                                             ترکی

قد قد کردن ( نق زدن)                                          فارسی

 از جلوي خودش گفت (بدون هماهنگی حرف زدن )         فارسی

آغشقه (پنجره  )
                                                                                 
 هیش دیگه (تکیه کلام)                                        فارسی
  
کيشده ( برگه زردآلو )                                          ترکی

 لوشي ( آلوچه )                                                 ترکی

يک جمله منفي که تو هيچ لهجه و زباني نيست و فقط مختص

بجنوردي هاست اينه که: "اين زبان بجنورديا که نيست خيلي شيرينه.

خوراز  (خروس )                                                ترکی

قابلی ( استانبولی) – دلیل این نام شاید بدین خاطر است    ترکی

که از سال‌های دورغذا را  داخل قاب (دیس) می‌کشیدند.

ساره مزي ( آدم رنگ و رو پريده و موذی)                         ترکی 

خپکي ( ساکت و یواشکی)                                        فارسی

  خفتي (گردنبند)                                                   ترکی

الله (گردنبند)                                                        فارسی

 بيرجامه- بيرژامه (پيژامه-پيژاما)                                  ترکی

 برگرفته از پیزامای فرانسه-     
          
 سو کناره (دستشويي رفتن)                                     ترکی

  دست به آب ..( قضای حاجت )                                فارسی

 قرقژ ( وسيله اي براي تراشيدن ته هر سطح فلزی و ...)    ترکی

قنجير (مچاله شدن از درون/چروکيده و تکيده شدن

بواسطه تحليل رفتن قواي بدني در مورد انسان‌ها يا

از دست دادن آب در غير جانداران مثل ميوه ها)               ترکی

چلوصافی (آبکش )                                                فارسی

 کُپ کردن ( وارونه کردن)                                         ترکی

 ياسته ياپالاق (کنایه از آدم‌های شل و وارفته)                ترکی

 جي‌جي باجي (صميميت بسيار زياد)                          فارسی

 ترکیبی تقریبا جدید از زبان فارس زبان‌های بجنوردی

ايلدرم چاخده ( رعد وبرق زد) 

 ایلدروم : رعد وبرق                                               ترکی 

کُرُم ( مشت.....واحد اندازه گيري)                              ترکی

 قوورمه (تفت دادن گوشت که درگذشته‌ها                     ترکی

 آن را برای زمستان ذخیره می‌کردند.

قورمه ؛ نام فارسی آن 
                                 
جزلاغ ( دنبه گوسفند تفت داده شده)                           ترکی

  ماش‌له شوله ( آش ماش)                                      ترکی

بلکه نوعی آش                                                     ترکی

 مستووه ( آش ماست) وشاید به نظر ماست آبه              ترکی

آره زیل  ( کنايه از آدم وسواس نق نقو)                        ترکی

 بوساقه ( فضاي جلوي درگاهي)            
                                               
  زامسقه ( بتونه )                                               ترکی                                

 چوروککه ( قلم مو) چرتکه chord dekah                      ترکی

سانجاق (سنجاق)                                                ترکی

 زانبور (زنبور)   زامرammerz                                     ترکی  

پفدان (چینه دان مرغ و خروس)                             ترکی

 کنایه از آدم‌های چاق و گوشتی                          

 پای به پای (تا به تا)                                            ترکی

 پجی پجی ( ریز ریز)                                             ترکی

 پرو پخه (خار و خاشاک)                                        ترکی

 پست در نشین ( مستاجر)                                     ترکی

پشگ پشگ (عطسه زدن زیاد و پشت سرهم)                ترکی

 ازسر/ از ال سر (دوباره)                                       فارسی

 قاتمه قالش (قاتی پاتی)   ghatma ghalesh                ترکی

پلخ (بیشتر به محصولی گفته می‌شود که نارس باشد.

از جمله در خوراکی‌ها به تخم‌مرغ خراب

 و کاربرد کنایه هم دارد)                                    ترکی

 جان عزیز میر علی کور (نازنازی و تیتیش مامانی)          ترکی

 نیم رکاب ( بچه‌هایی که پایشان به رکاب دوچرخه

 نمی‌رسد و نصفه نیمه رکاب می‌زدن)                       فارسی

خرخره (طوقه دوچرخه را با چوب راندن)                 ترکی

نام یک از بازی‌های کودکی در بجنورد که با کناره‌ی لاستیک اتومبیل

و طوقه‌ی دوچرخه انجام می‌گرفت. 
        
 شانسی ( همان لپ لپ‌های امروزی)                       فارسی

 کاغذ باد (بادبادک)                                            ترکی

 بیخ دیواری (نوعی بازی)                                      فارسی

دولانه (زالزالک)                                                 ترکی

پردی پاره  perddi parah (پارچه‌های پاره پاره شده )      ترکی

 کپری (تپه) –کئپره نام ترکی پل است kepereh            ترکی

 پاش پاش (متلاشی شده)                                    ترکی

پرکه perrake در مورد طلاهای ریز و بی‌ارزش  بکار می‌رود

و هر چیز سبک و نازک                                         ترکی

آینک ( عینک)                                                   ترکی

چغر chogh ghor (چاله )                                     ترکی

 میرم ( مریم)  شکلی از تلفظ مریم                          فارسی

مِیم ( مُو ، درخت انگور )                                       ترکی

‫پرتخال (پرتقال) این عیارت تلفظ اشتباه پرتقال است!     فارسی

بیر قَریش و دِرد برماق ( یک وجب و 4 انگشت ،            ترکی

در مواقعی که یک بچه حاضر جوابی کند، گفته می‌شود)

این عبارت کنایه است به کسانی که حاضرجواب هستند.       

خم طمع (که ازکلمه ی خام طمع فارسی آمد است   )   ترکی

 بلندگو ( میکروفن)                                            فارسی

‫پس پس ادماغ (در گوشی حرف زدن )                      ترکی

 ‫نان دانی (جا نانونی )                                      فارسی  ‫

چله چختی ، لفظ فارسی چله چخده                       ترکی

زاج ( زائو )                                                     ترکی

خاتن آشه (کاچه یا کاچی )                                 ترکی

به نظر خاتن آشه حلوه شوله (شله) است 

حلوه (تخم شنبلیله)                                      ترکی
               
‫لخه دوز ( تعمیرکار کفش ویا پینه دوز)                      ترکی

‫چئل ( بیابان  )                                                ترکی

 بیابان رفتن ( پیک نیک )                                     فارسی

 اصولا رفتن به هر منطقه‌ای خارج از شهر به جهت تفریح )

قَره قَوِر دَ ( به قبر ، به گور )                             ترکی

قره قوره ghara ghavrah  معنی این عبارت بیشتر به :

 به گور سیاه نزدیک است

 تا به قبر    
                                                                  
 زرکتو (غذایی که با زرک(زرشک کوهی) درست می‌کنند) ترکی

‫دوره جنابلانسبت (دور از جناب ، بلا نسبت) عبارتی

 که اشخاص عصبانی هنگام توهین کردن

 به کسی ازاطرافیان خود تبری می‌جویند                    ترکی

‫به ایز و خاطر (بی چشم و رو)                               ترکی 

 قلّو ،(عریان)                                                   ترکی

درکنار قلو کلمه‌ی لجّو راهم داریم                            ترکی

 (کسی که بالا تنه‌اش لباس ندارد ) 
                                                                       
درضمن این کلمه معرف صنف آهن‌گران بجنوردی بود که به خاطر گرمای مغازه

 بدون زیرپوش کار می‌کردند.

‫قدیفه (لنگ)                                                 احتمالا عربی

 قرس ورماق ( کف زدن و دست افشانی )                 ترکی

همچی با گومز مزنم که لشت بیفته زمینا                  فارسی

( همچین با مشت می‌زنمت تا جنازه‌ت بیفته روی زمین)

گمز (مشت)                                                    ترکی

لشخور (گنده لات) لات و بی سروپا                      ترکی


رها رها (بازی کوکانه بدون تفکیک جنسیتی

  که درهمه جا انجام می‌شد reha reha)                 فارسی

قلتمان ( به آدمي که خيلي شارلاتان باشد مي‌گويند

( البته به آدم حقه بازو کلک این

     صفت رو می‌دهند.                                        ترکی   

‫پلاس(فرشی دستباف)                                       فارسی

‫پالاس                                                          ترکی

شِلِنگ (شیلنگ ) ازلاتین گرفته شده است                ترکی

‫آونبات (آبنبات)                                               ترکی

‫رِجَه (بند رخت)                                               ترکی

‫دُها (دعا-کاغذی حاوی نوشته های دعا نویس که در زیر بالش یا بر گردن و لباس قرار

 می‌دادن) دعا درهمه جا کاربری داشت .جوی روان آب /شکاف دیوار/حل کردن در نعلبکی و

 خوراندن اب ان به بیمار و ...

‫البته بعضی‌ها نه همه : میرم (مریم)حرضت عباسی (حضرت عباسی)

‫آبرِه (آبرو)                                                    ترکی 
 
‫کلبه حسن (کربلایی حسن)

 کلوه هم می گویند kalvah                           فارسی

 البته درگویش ترکی کلماتی شاید متواتر داریم که دیدن اونا خالی از لطف نباشد .

مثل: قلچ قلچ (ریز ریز ؛ اشاره به پارچه)

 قسل قسل (نشستن به سختی درکنار همدیگر)

 تخل تخل (به سختی درکنار همدیگر قرار دادن آدم یا اشیاء)

 کنیش کنیش (سوراخ سوراخ؛ بیشتر در نفرین به کسی به کار می رود).

کنیش کنیش اولنگ (سوراخ سوراخ شوی)

قشدر قشدر  (نوعی فخر فروشی است از سوی خانم‌ها)

مله (کوتاه شده‌ی محله)                               ترکی

آند ایچماق(قسم خوردن)                               ترکی

‫شاسمه (ساچمه)                                      ترکی

‫منقج (چروکیده )                                        ترکی

به نانی هم که خوب پخته نباشد و خمیر باشد می گویند" منقج"

‫ارخ (جوی آب؛خیلی قدیمیه )                          ترکی

جِوّه (جوی آب)                                          ترکی

پلاستیک پنگوئن ( کیسه فریزر) مارک کیسه فریزر  فارسی

تیکان (خار)                                              ترکی

 خرره (لجباز)                                            ترکی

دکان (مغازه) به ترکی دیکان هم می گویند.        فارسی

زوق زوقه (غرغرو)                                      ترکی

مس مسه ( تنبلی  و کند بودن)                      ترکی


ساسه (پوسیده- کنایه از آدم‌های تنبل و بی‌حوصله)ترکی

پرتی (پارچه کهنه)                                     ترکی

پلته ( فتیله)                                            ترکی

چلی (چلیک- حلبی)                                   ترکی

چَلَی یا همان چلیک حلبی را با نام تین tin هم می شناختیم که لاتین است.

دیلم ( برش خربزه یا هندوانه)                        ترکی

 اَتَی (دامن پیراهن)                                    ترکی

نیم تنه (کت)                                            ترکی

یخه (یقه)                                                ترکی

چرقد (روسری که از کلمه ی چارقد گرفته شده )  ترکی 
              
تمان (تنبان)                                             ترکی

کوش (کفش )                                           ترکی

جرّاب (جوراب)                                           ترکی

کلته (کلاه)                                              ترکی

الجی (دستکش)                                        ترکی

کئنی (پیراهن زنانه و مردانه )                         ترکی
  
بلیز (بلوز لاتین )

تمان باقه (بند شلوارهای مردانه ی قدیمی )        ترکی

آغ (سفید )                                              ترکی

قره (سیاه )                                             ترکی

ساره (زرد)                                              ترکی

گی (سبز )                                             ترکی 

گیل ماله (ماله ی بنایی )                        ترکی

‫پیشیَ باخ "دِرمَشِدده"درختین ایستنه..."بالا رفتن" ترکی

ترجمه : به گربه نگاه کن چنگ زد و روی درخت رفت 

‫داغ (کوه )                                              ترکی

 داغ و داش چخماغ (کوه‌نوردی) به کوه وصحرا رفتن ترکی

‫وقتی می‌خواهند مرغ‌ها را ببرند توی لانه

 می‌گویند :خَنه خَنه خَنه                              ترکی


اَلَی ( الک)                                             ترکی

‫بِل و بِخِن (کت و کول، کمر و شانه)                 ترکی

‫پال پال کردن (کورمال کورمال راه رفتن )            ترکی

کنایه از به سختی راه رفتن افراد سالمند و بیمار

اَیره بوره ( کج و معوج )                               ترکی

 چاقن chagh ghen هوایی که

اصطلاحا سنگ را می ترکاند                          ترکی

ایاس ( هوای فوق‌العاده سرد- سایه)               ترکی

ناشور (ظرف یا لباس شسته نشده)            فارسی

معادل ترکی ناشور(یووق سز  yovegh sez)        ترکی

چرک تاب (انتخاب پارچه یا لباس نسبتا تیره رنگ   فارسی

 برای دیرتر چرک شدن آن)


قیلان ghaylan  (قلیان)                                ترکی

قرخ ایاق (هزارپا)                                       ترکی

اشی قورداقه (خرخاکی)                              ترکی  

پئشه (پشّه)                                            ترکی

پلخ (پوچ)                                                ترکی

بلاش بلاش( کثیف کاری کردن درهرکاری)          ترکی

شَلّختَه  (معادل شِلَختِه فارسیshallahktah)      فارسی

سِپِرندِه (آن‌چه از جارو کردن فرش یا اتاق برمی‌آید) ترکی

سپرگه  (جارو)                                       ترکی


‫آلنگه قاتق                                                ترکی

به پیشانی‌ات ماست! (کنایه از آدم های که کمی ساده لوحانه رفتارمی‌کنند.)

‫پوسته شدن (خراش برداشتن)                        فارسی                                               
‫توخال (تبخال)                                            ترکی

سنگِل (زگیل)سنگر      senger                        ترکی

سونجی (مژدگانی)                                      ترکی

رومان (روبان)                                         ترکی

‫پُف(فوت)                                                  ترکی 

 کو بیا پف کن تو چشمِم ببین چی رفتَه  
                                    
‫جورکش (کسی که کار یکی دیگه رو انجام می‌ده)  فارسی

گمند gomand  (سیر شدن از روی پرخوری)         ترکی

مهمان‌خانه ( اتاق پذیرایی)                           فارسی

صاندق‌خانه (اتاق صندوق که میهمان را بدان راه نبود) ترکی

حواله (در واقع به معنی حیاط)

 ولی بعنوان منزل هم کاربرد دارد.                    ترکی

‫چال کردن به جای دفن کردن

 مثال برو همین درخته تو پل (باغچه) چال کن     فارسی

غذاتو به کله‌ات بکش (همه ی غذایت را بخور)     فارسی

برو سرتو بزن (برو موهایت را کوتاه کن)            فارسی

سرونه کردن ماشین (جابجا کردن ماشین)        فارسی

(عبارات بالا ترجمه ترکی به فارسی جملات است که

در گویش فارسی بجنوردی بکار می‌رود)

کلّنگ kallang تخته یه دیسن (نفرین)          ترکی

سرت به تخته بخورد. منظور تخته‌ای که مرده را بر روی آن می‌گذارند

چغردمه اسم یکی از غذاهای مخصوص ترکمن‌های

منطقه راز و جرگلان هم هست که بسیار شبیه قابلی بجنوردی‌هاست

البته با حبوبات کمتر ... برنج رو به جای این‌که در آبجوش بپزن
 
در آب گوشت می‌پزن و دم می‌کنن

رنگ غذا شون هم خیلی تیره‌نر از قابلی ماست... ترکی


چارق پتاوَه ( نوعی پوشش محلی شامل کفش چارق و
 
پایبندی که تا ساق پا را می‌پوشاند

به پوشاندن پیژامه و شلوار با جوراب هم گفته می‌شود

چارق پئتاوه                                           ترکی

نفسی (شکمو)                                   ترکی


جفت یا تاق ، نام یکی از بازی‌های محلی بجنورداست

 و ممکن بود با هروسیله ی ریزی که درون مشت قرار بگیرید بازی شود.

 ازجمله حبوبات و دیگرخوردنی ها که فیلم سینما هم یکی از ان ها بود.

از دستی (عمدی)                              فارسی

راستکنی (به راستی)                             فارسی

واقعنی (واقعن)                               فارسی

ازدروغی (به دروغ گفتن)                      فارسی

اقله کم (لااقل- حداقل)                       فارسی

 دیرمان داشه (سنگ آسیاب)                    ترکی

چمه (وسیله کوبیدن گوشت در حلیم‌خانه.  ترکی

 قطعه چوبی استوانه‌ای شکل به طول تقریبی 30 سانت و با دسته‌ای دراز

که برای کوبیدن حلیم به کار می‌رود

‫گاراژ (ترمینال مسافربری سابق)           فارسی

‫ساندیویچ (ساندویج)                         فارسی

 ساندیویچی (اغذیه فروشی) این عبارت برای بسیاری از مشاغل

 دربجنورد استفاده می‌شود از جمله , مختارلاستیکی،

 آقا سبزی‌فروش ، ممی کیزه ، امان دوغی

اغذیه وزین ( اغذیه فروشی در بجنورد)

‫رارنده (راننده)قدیما بیشتر شوفر مرسوم بود و رارنده مهمل راننده است

‫شبی (نمایش تعزیه خوانی)در روستا ها برگزار می‌شد...

در روستای تیمور تاش هم گشتی شیردل شبی در می‌کرد

شبیه ؛ کوتاه شده ی شبیه است که از عربی به فارسی امده است

‫هَوَنگ(هاون)                                    ترکی

اره مویی نوعی از انواع تیغ‌ها برای بریدن اجسام است

و کمان اره ، وسیله ای که تیغ با آن بسته می‌شود.

کیشگینه قازان چرتمی پلو                     ترکی

قزرمه فراشه (تب و لرز)                       ترکی

بچه پاش پخته شد (پای بچه در اثر ادرار سوخت)  فارسی

کو ول دی – کو منو سر دی                    فارسی

‫بَهِی ...(به به) بَهِی نه بیر یاخشه شَمال دا!  ترکی

‫باجی (خواهر ، گاهی به زن عمو‌ها و زن دایی‌های پدر و مادر هم گفته می‌شد)

اصل کلمه درترکی باجه همان خواهراست.به زن همسایه هم مردها می

 گفتند                                                   ترکی

‫عدّه ، عدّه جمع کردن ، عدّه کَشی             فارسی

( به هنگام دعواهای عموما پسرانه و مردانه ، بعد از کتک خوردن یک طرف دعوا گروهی به

 حمایت از شخص کتک خورده می‌آمدند و گاهی هم برده می‌شدند)                                                      
یِخِلَنَ بیر تَپیش ( افتاده را لگدی/ به افتاده لگدی) ترکی

 کنابه از دستگیری نکردن از کسی که

کمک می‌خواهد      
                                                     
‫کورنگ الِنَ بِرگَ دیشِددِ                              ترکی

koreng alena berga dished deh به دست کور کک افتاده  

 

ayde feter more iter!!                        ترکی

    ‫عید فِطِر مهرِ ایتِر ( یعنی بعد از ماه رمضان مهرت رو گم کن)

برای افرادی به کار می‌برند که فقط ماه رمضان نماز می‌خوانند.




اکبر دَله- نام یکی از چند نفری بود که آن ها را دیوانه می‌نامیدن‌شان.

ازجمله خصوصیات جالب او، نشانه گیری بی نظیرش درشکستن

 لامپ‌های تیر برق کوچه‌ها و نوشیدن پی درپی ده‌ها

 لیوان چای و پیاده روی سریع درخیابان شهید

 به شکل عقب‌گرد و به حالت دویدن


سه درخت  ish darahkt                             ترکی                                                                       
 سبزه زاری بوده در انتهای پای توپ که روزهای سیزده بدر؛ جمعیت بی شماری

برای رقصیدن و کشتی گرفتن بدانجا می رفتند. و دخترکان جوان در همین سبزه زار،

 سبزه گره می زندند. این مراسم به همت چند نفر شکل می گرفت تا عصرگاهان همان

 روز ، فقط خوردن بود و خنده و نفیر شادی. سال  ا بعد سه درخت را از جا کندند که اینک

 هیچ اثری از آن ها باقی نمانده است. 

tamman seze sodan ghorkh miyan        ترکی

 تمّان سِز سو دَن قورخمَس ( آدم بدون تنبانی که از به آب زدن خود، هراسی ندارد.

منظورگوینده عبارت از این است که:

 ترسی از ان چه می‌خواهد درآینده انجام دهد ، ندارد.

‫قزم دییَم گلنم اِشت                            ترکی


گوورن چه govaran che گاهواره بان ، کسی که از مسئولیت بردن و آوردن

گاو ها را از خانه به دشت داشت.

‫گورنه gorana چوبدستی                          ترکی

 گووره govarah، محل چرای گاو ها که در پای توپ واقع شده بود  


‫دئوه قیرت ده deavah ghayert deh کنایه از آدم‌های شکمو که دوست دارند همیشه

 بخورند!                                              ترکی

ناترنگ ( به عنوان صفت برای آدم‌های بی‌قواره و

درشت هیکل به کارمی‌برند.                       ترکی

 تنَسِگُل tanasegol ( تنش مثل گل)             ترکی

یک نوع آلوی سیاه که بومی منطقه بجنورد است.

tekgenah daydeh تنگنه دَیدِه (به تریج قبایش خورد) ترکی

منظورزمانی ست  که از کسی انتقاد می‌شود و او تحمل پذیرش ان را ندارد

و ازکمترین حرفی دل‌گیر شده و گاه قهر می‌کند دراین هنگام عبارت:

تنگنه دَیدِه را به کار می برند.

قورده اوخشیهghordeh okhshiyah             ترکی

به گرگ شبیه است

کنایه از ادم های بد صفت و شاید هم رذل

اینه   ayanah (اگر نه)                     فارسی

بیلمله   bilemleh  (کسی که زیاد می‌داند) ترکی

رشقند   roshghand  (دلداری دادن)        ترکی

چم cham (روش- شیوه)                     ترکی

مَرَچَرَ marah charah (کاه- کلش)          ترکی

جام jam (کاسه فلزی)                      فارسی

باد (تاب)                                      فارسی

پیشی پیشی (بیدمشک)                   فارسی

پزی pezzi (جوش)                           ترکی

قیماغ ghaymagh (سرشیر)                ترکی

ترپاق torpagh (خاک)                      ترکی

پالچق palchegh  (گل)                     ترکی

آغزه پچل aghzeh pachal (بددهن)       ترکی

قند نخه (نخی سفید و قرمز که            ترکی

 کله قند را با ورق روزنامه توسط آن می‌پیچیدند)

 آغز ایلت ماق aghz ayeltmagh           ترکی

(دهن کجی کردن)

سَرَساو sarasav  (مراقب بودن)           ترکی

(ظاهرا ریشه در کلمه‌ی سرحساب دارد ).

درگذشته ، ازین عبارت، چارپاداران و دوچرخه سوارها برای هشدار

به عابرین استفاده می‌کردند.و گاه آن را فریاد می‌زدند.‬

یووار yovar همکاری گروهی               ترکی

برای انجام همه‌ی کارها، از قبیل شرکت در درو کردن و ساخت خانه

 و چیدن میوه از باغ و ....

 دای daay دیواری از جنس خاک رس      ترکی

 به عرض تقریبی 60 سانت

 پمله پس pemmeleh pes                 ترکی

کنایه از آدم‌های به ظاهر تنبل و کم کار و دست وپاچلفتی

 که توانایی انجام کاری را ندارند.  

pendegh که برخی آن‌را پنِّق pennegh  ترکی

هم می‌گویند؛ فقط به جوانه‌ی شاخه‌ی درختان درفصل بهار گفته می‌شود. 

چی ید chiyed                               ترکی

قدیمی‌ترین عنوان برای انواع تخمه است.

 کلمات چید و چگید، پس ازآن توسط غیر ترک‌ها بازساری شده است.

دکمه چفتی (دکمه قابلمه‌ای یا دکمه فشاری) فارسی

بایده  bayde(بادیه -کاسه)              فارسی

ارقه argha( اشخاص رند)                   فارسی

چِفت کردن (چِفت شدن )                  فارسی

(سر جای خود قرار گرفتن / محکم شدن / جور شدن و جور درآمدن)  

اصطلاح "نرمه جارو"                        فارسی

 (جارویی دارای الیاف نرم و کوتاه و گرد بود که بیشتر برای جاروی

 آجر فرش‌های قدیم استفاده می‌شد. خاصیت آن این بود که بدلیل

 نرمی به خوبی از عهده جارو کردن خاک‌های نرم میان شکاف

 آجرهای ته حیاط بر می‌آمد

 پیشتَه (صوتی برای رماندن گربه)       فارسی

چاتلاق ( تَرک )                            ترکی

خِشتَی (خشتک)                          فارسی

 جروواجر jerro vajer                     ترکی

عمل پاره کردن چیزی را می‌گویند. "جروواجر ائدده". (ازهم پاره کرد یا ازهم درید) .

چشماق cheshmagh (بادکردن)         ترکی  

چشّرمادق  cheshermags (بادکردن)   ترکی

غم‌باد ghambad                          فارسی

 کنایه از افرادی که از موضوعی دل‌خور هستند و در گوشه‌ای به

به حالت غم‌باد نشسته و حرفی نمی‌زنند

 کلمه "باد کردی" یا "باد کرده" هم معادل فارسی آن‌ست

 که در فارسی بجنوردی رواج دارد

لقه دریج  laghgha derij (لاغر و دراز)  ترکی                           

قروت  ghorot (‌کشک)                  ترکی

ایز iz  (صورت)                            ترکی

قُول ghol (بازو)                          ترکی 

قَوِرقه  ghavaerghah (کتف)           ترکی

دِرسَی dersay (آرنج)                   ترکی

کاکُرجی kakorjay (غضروف)           ترکی 

تْبّق tobbogh  (قوزک پا)              ترکی  

باش  bash   (سر)                     ترکی

آل   al (یشانی)                        ترکی

قاش  ghash (ابرو)                     ترکی 

گئز geaz (چشم)                       ترکی 

کرپی korpi  (مژه)                     ترکی  

گُم gome  (گونه)                       ترکی  

بِرن bern   (بینی)                      ترکی

دوداق dodagh  (لب)                  ترکی

آقز aghz  (دهان)                      ترکی

دیش dish (دندان)                     ترکی

دیل dil  (زبان)                          ترکی 

چَنَه chana (چانه)                      ترکی 

قُلاق gholagh  (گوش)                 ترکی

بوین boyn   (گردن)                    ترکی                         

 بوغاز boghaz (گلو )                   ترکی  

گِئنگسgeangs (سینه)                 ترکی 

قارن gharn  (شکم)                    ترکی 

بئل beal   (کمر)                        ترکی 

پَلِه paleh  (پهلو)                       ترکی 

اَل al (دست)                            ترکی

بِرماق bermagh (انگشت)             ترکی 

دوداق dodagh (لب)                   ترکی

آغز aghz (دهان)                       ترکی

دیش dish (دندان- خواب و رویا)      ترکی

دیل dil (زبان)                           ترکی 

چنه chanah (چانه)                    ترکی

قلاقghplagh (گوش)                  ترکی

بوین boyn (گردن)                      ترکی

بوغاز boghaz (گلو)                    ترکی

گئنگسgeagns (سینه)                ترکی

قارن gharn (شکم)                    ترکی

بئل beal (کمر)                        ترکی 

پله pale (پهلو)                        ترکی

اَل  al (دست)                         ترکی

برماق bermagh  (انگشت)          ترکی                                                    

درناق dernagh (ناخن)              ترکی 

اَیاغ ayagh (پا- همراه)              ترکی

قج ghej (لنگ، قسمتی از پا)       ترکی

بود  bood (ران)                      ترکی

دیز diz (زانو ، مستقیم)             ترکی

مین  meyn (مغز)                    ترکی

قان ghan (خون)                     ترکی

ری ray (رگ)                         ترکی

پی  pi  ( پیه )                      ترکی

دنبه donbeh (چربی)              ترکی

سمی seemay (استخوان)        ترکی

 لین layan (لگن)                   ترکی

ایری iray (قلب،دل،شکم)         ترکی

رئده  readah (روده)              ترکی

ایاغ داشه ayagh dashe (سنگ پا  ترکی

"لَتمَه" یا "لَطمَه"(سیلی)       ترکی

 تو دهنی با پشت دست زدن و اصولا هر گونه ضربه‌ای

 که با دست زده می‌شود و بیشتر حالت تنبیه و تادیبی دارد

 معمولا توسط مادران و برای تنبیه بچه ها استفاده میشده

اما بعدها در دعواهای زنانه هم کاربرد پیدا کرده

تفاوت لطمه با سِلّی و گومِّز ظاهرا در شدت ضربه و

 کاربرد خاص تربیتی آن بوده و برعکس سلّی و گومّز

 که آمیختگی با خشم نیز داشته ، لطمه تنبیهی ملایم‌تر محسوب می‌شده

پاق پاقه pagh pagheh نام یکی از انواع میوه‌ی زردآلو است

که به محض افتادن از درخت، از هم می‌پاشد  فارسی

فقط در بجنورد به کار می‌رود و نام یکی از بازی‌های کودکی ما بود

 که با گِل رس، چیزی شبیه یک کاسه‌ی کوچک درست می‌کردیم

 و با ریختن آب دهان به داخل آن، به دیوارهای آجری می‌کوبیدیم که

 بیشترین صدای برآمده از آن ، نوعی امتیاز محسوب می‌شد.

وسنه (وسنی ) هوو           ترکی


   بئجه (دانه شدن حبه‌ی انگور) ترکی

یاخشه خاتن بیوه اولیه (زن خوب بیوه می‌شود)

یاخشه ایزم بئجه اولیه (انگور خوب دانه می‌شود)

گئزه آج (چشم گرسنه)     ترکی

  کنایه از افرادی که سیر هستند ولی چشم گرسنه‌ای دارن

افرادی که مناعت طبع ندارند.

قارناس (شکمو)              ترکی

قنک (کنایه از افرادریز نقش) ترکی

کلو  (همان کلافه شدن )    ترکی

سُک‌سُک  لحنی کوکانه در بازی‌ها، هنگامی که به محل قرار می‌رسند

همان بازی رها-رها           فارسی

مِلتَه (ایستگاه- محل قرار)  ترکی

یخاره  (بالا)                  ترکی

آشاقه  (پایین)               ترکی

اوین (آن طرف)               ترکی

بوین (این طرف)              ترکی

ایلی (جلو)                   ترکی

داله (عقب - پشت سر)    ترکی

تیتره ماق (لرزیدن)         ترکی

صاف شدن(برابر شدن)    فارسی

لقه دریج (کنایه از افراد درازقد وبلند)

بنچه  (دسته ، یک بسته) ترکی

قوره گدسن(نفرین) به قبر برود ؛ به گور برود

شئله  (همین طوری)       ترکی

کیچه گزن (کوچه گرد)     ترکی

 کنایه از افرادی که دائم در حال گردش و تفریح هستند

گََزه گَن  (کنایه از ارفراد اهل تفریح و گردش)

مرواری یا ملواری  (برگردان به ترکی نام مروارید)

ضَلَر (ضرر؛ زیان)           ترکی

تیت  (توت)                ترکی

سپرگه (جارو)            ترکی

جانگه دینیم (جانت را بگردم)      

اینچه‌بلند (نازک و دراز) ترکی

 کنایه از افراد لاغرو بلند قد

بوجرکنه (این طوری-مثل این) ترکی

جیگی جیگی (لحنی برای التماس و خواهش کردن از کسی)

فاطمه فراغت (کنایه از افراد بی‌خیال و خونسرد)   فارسی


  توتاش ماق (برافروخته شدن)   ترکی

الی حاده (اضافه ، مازاد)     ترکی

قَرم آمد (از کسی بدمان بیاید) فارسی

حساسیت داشتن به چیزی ویا کسی

قَرجه (قهر کننده)             ترکی

کنایه از کسی که فوری قهر می‌کند و یا دائم در حالت قهر با دیگران به‌سر می‌برد.

قندفیت (شکلاتی رنگی درابعاد مداد تحریر)  فارسی

برگرفته از کلمه ی روسی کانفت kanfet که دهه ی 60 آخرین روزهای حیاتش بود.

کولچه kolcha سابقه‌ی این کلمه

حداقل به سده‌ی پیش برمی‌گردد و عبارتی از همین کلمه

به نام "کلچه فتیر" kolcha fatir" داریم که کنایه از

افرادی است که صورت آبله‌رو دارند.

بئنج beanej ننو و یا همان گهواره‌ی دست دوز مادرانه

 با دو چوب که با میخ طویله از دو دیوار اتاق آویزان می‌شد.

 مئخ طلوه meakh talvah میخ طویله

جیگ‌گی jig gi خسیس     ترکی

کیکس (‌کیک یزدی)         فارسی

کَلی   kalay (دردسر و کلک) ترکی 

گوش درخجو  gosh dar khejo (به انتظار خبر بودن و

 درانتظارماندن                 ترکی  

بش داش beash dash (پنچ سنگ)

  نام یکی از باری های محلی بجنورد  (یک قل دوقل)             

ایزه قره  izeh gharah (روسیاه)

کنایه از افراد شرمنده        ترکی 

چاپی چاپ chapey chap  درحال دویدن

 و با عجله دویدن              ترکی 

فطیر fatir (نام یکی از نان های محلی

در بجنورد                       عربی 

خنه یبزار  khanah bizar افرادی که کمتر درخانه می مانند                                   

فیت  fit (سوت)             فارسی 

فیت فیتی (سوت سوتک)    

نوشاوَ   noshavah  (نوشابه) ترکی

بسکویت beskovit (بیسکوییت) ترکی 

به هم نچسبید (دعوا نکنید)    فارسی  

یاپش‌ماق  yapesh mag (چسبیدن)ترکی 

 گم‌و‌جرنگ  gommo gereng (گم و گور)                                  

کور چئری  kor chearay (خسیس)  ترکی 

گیمیش  gimish  (نقره)             ترکی 

ختی khatay  (لانه مرغ)            ترکی 

دخل dakhl (کشوی میزی که مغازه‌دار

پول جنس فروخته شده را در آن قرار می‌دهد)                  

رستمنگ قله کمانه  rostameng ghol lah  kmaneh  

  کمان رستم (رنگین کمان)         ترکی 

ادخله adakhle (نامزد)             ترکی 

غین ghan  (برادر زن و برادرشوهر)         

غی‌ننه ghayn nanah  (مادر زن) ترکی                                                      

غی آته ghayn atah (پدرشوهر)  ترکی

بال‌دز  baldez (خواهر شوهر و خواهر زن)                                                                                          

 باجه  baje  (خواهر)             ترکی                                                                                                    

قارداش ghardash (برادر)        ترکی 

گلن galen  (عروس)              ترکی 

نَوَرَه navarah (نوه)               ترکی 

کُلخـُنده kolkhondeh  (نتیجه)  ترکی

آقی aghey  (پدر)                ترکی 

نقنده noghondah (نتیجه)      ترکی 

رگreg  (لج) رگ کردن (لجبازی کردن)  

رگه سر rega sar / (لجباز)       ترکی                                      

 ساری کلا  sari kola (نوعی نوشیدنی خنک)  
 

تتل میش totel mish  کنایه از آدم عصبانی

کرا نمکنه  (ارزش ندارد)       فارسی

کرا نمکنه منظور همان "کرایه نمی‌کند" است

 یوکنه سرراست الودله        ترکی

منظور: خرش از پل گذشته است

 انه که anaka کنایه از دختران و زنانی که

 بیش از سن وسال خودشان می‌دانند

کاشکام (کاشکی/ ایکاش)   ترکی

بالق (ماهی)                  ترکی

پنچل (پنچر) penchel         ترکی

اِلچه : خواستگار              ترکی

قِرمه  ghermeh (ته دیگ)    ترکی

آله بلی alah balay (رنگارنگ) ترکی

 اله پلی هم میگویند 

یالانچه (دروغگو)                ترکی

یرتنماق (پاره شدن)           ترکی

 یرتن مه که کنایه از لاف زدن و دروغ گفتن گوینده است

قره قرمز (یک نوع غذا)        ترکی

این غذا با گوجه فرنگی و بادمجان (قرمزبادمجان و قره بادمجان) درست می شود

همان خوراک یتیمچه

جلب(galab) (زرنگ. رند)      ترکی


يره گرميش(year germish)       ترکی

زيرخاك رفته ،مرده (نفرین)


خدافص(خداحافظ)                فارسی

لامو lammo  (خنگ)          ترکی

اَرکی  (نر)                    ترکی

گئچه (ماده)                 ترکی

دستلاف (عیدی)           فارسی

تَبَری tabarri (متبرک)      ترکی

تَوَنَه tavana )سوزن بزرگ لحاف دوزی

باجلق (خواهرخوانده)     ترکی

چغل /چغر ( زبر)         ترکی

چیزَه chizzah (نم بارون) ترکی

خاکمال کردن (شستن و برق انداختن ظروف با کاه گل و خاکه آجر)

اَل اَیاق ادماق (دست و پا کردن) ترکی

آماده شدن با عجله معادل فارسی بجنوردی آن می شود:  کو دست و پا کن زود بیا!

ارشته areshta ( رشته)    ترکی

کله پا (وارونه)              فارسی

کلو (کلافه شدن)     

بشور (بیشعور)            فارسی

نافام (نفهم)               ترکی

از یاد کردن (فراموش کردن) فارسی

باش ورماق (سرزدن)        ترکی

باشه ورماق ( تحمل کردن و سر کردن با چیزی که دلچسب نیست)

اره باش ورماق (شوهرداری)

کُرسچَه / کرسی چه (چهارپایه) ترکی

تِسکِنده teskende

قارن باسده (شکمو)

چومیش (چوب نازک و تازه ی درخت)

اینچه ایریه (نازک می ریسد) کنایه از اینکه با سختی و بیماری زندگی می کند.

دِنگه دِنگ denge deng  کسی که در حال بالا و پایین پریدن است.

قیمیش  / قیمیه gheaymish (خصوصیت بعضی از آدمها؛ از دل برنیامدن

برای انجام کاری- خست- به افراد دل نازک هم که دل انجام کاری را ندارند می گویند.)

هُمُ چُم کردن hom o chom

به مخفیانه اشاره کردن جهت انجام ندادن کاری یا عملی

تول له سق قج tolle saghghej آدامس کوهی / سقز

ورنخنگ vernekhang / ورنخمیش (ورپریده) ترکی

قططه/ قططی ghotte (قوطی)              ترکی

جید اد دِه jeed edde ( جا زدن)            ترکی

کنایه از کسی که وفای به عهد نمی کند و سر قرار حاضر نمی شود.

ایزل مه کسل مه izelma kaselma (در آستانه ی قطع رابطه)

سیق siegh (شُل و کم مایه)

سیق قِز (دختر سبک سر )

آبچک abchak ( چکه کردن سقف)

دوپشته ( دونفر سوار ترک دو.چرخه و موتور شدن

کریب یا کریو (دوست خانوادگی- دوست خیلی صمیمی)

قِرقِه تکن( مثل قرقی با سرعت)

تسکنده (یهو از خواب پرید)

ال درده منه(کشت منو)

گئزه  قرنله (بی حیا)

وینگو ( کسی که تو دماغی حرف می زند)

اوخوره (لیوان)

سمی یونگل ( استخوان سبک . کسی که فرز وچابک باشد)

 اوغورنگ خیر (عاقیبت بخیر شوی)

بیر یره بوسوده ( یکجا کمین کرده)

 سمه sommah برگردان کلمه ی ساده است که به کنایه به افراد سادلوح می گویند

سرمه لک لگه sormah legg leggeh همان سمبل وحشی است

 با گل های آبی که درترکی بجنوردی کنایه از آدم های بی خاصیت است

خَنَه بیزار (خانه بیزار) در مورد کسانی بکار می‌رود که

 بیشتر اهل بیرون رفتن، هستند و می‌شود گفت کسانی که

دل به زندگی کردن نبسته اند.                                                                                                             

لِئوَه لغت اصیل ترکی بجنوردی‌ست

 دو معنی برای آن گفته‌اند: 1-غذای فراوری شده در معده و یا چینه‌دان بعضی

 پرندگان که آن‌را از گلو بر می‌گردانند و به جوجه‌هایشان می‌خورانند

2- وقتی در بهار برف کوهستان آب می‌شود به گیاهان ترد و نازک که تازه از زیر خاک

بیرون آمده‌اند " لِئوَه" مي‌گويند که به مذاق علف خواران خیلی خوش می‌آید

( براي افرادي‌ست که به امکانات جالبي براي مدت کوتاهي دست پيدا کرده و حالا

 نا راضي هستند و چشمشان دنبال همان است )

آغزِه لِئوَیَه دَیِدِّه (دهنش به لِئوَه خورده)

چئب cheab به چوب ریزه می‌گویند که با آن  ترکی

 آتیش درست می‌کنند و  جمع آن می‌شود چِئبلَمَ

چل لی chel li چوبی به اندازه‌ی 20 سانت  ترکی

 و آغاج به چوب بلنده در بازی چلی آغاج می‌گویند (همان بازی الک دولک)


اَل آغاجه  al aghajeh  به چوب‌دستی می‌گویند

خده khadah چوبی به بلندی حدود دو متر     ترکی

قُلَ چوبی مانند بازو کوتاه و کلفت

اودن  oden هیزم درشت                        ترکی

کُندَه  kondah  به تنه درخت می‌گویند        فارسی

گورَنَه  goranah چوب‌دستی  بزرگ        ترکی

 که احشام را با آن راه می‌برند یا همان گاوران

شم sham شمع                              ترکی 

 ستونی که معمولا به زیر سقف می‌گذارند .


سرانداز sarandaz  تیرهای افقی درزیر سقف   ترکی


 برای دیدن شَم و سر انداز می‌توانید  به مسجد جامع بروید

او گردان ( آب گردان)                           ترکی

 وسیله ای شبیه ملاقه اما خیلی بزرگتر

 که در گذشته از مس بوده اما امروزه از روی

 و آلومنییم هم ساخته می شود.

 

کَرسَن:وسیله است مانند تشت که دیواره اش بلند تر است واز چوب بصورت

 یک پارچه تراشیده می شده . عمده ترین مصرفش درست کردن خمیر است

 تا زمانی که خمیر عمل بیاید.بعد از اتمام کار خمیرهای خشک شده را می تراشن

و برای استفاده مجدد آماده می کنند.واین ظرف(کرسن)شسته نمی شود .

 

اون لِه سِرفَه:سفره نسبتا"ضخیم پارچه ای ست(معمولا"آستر دار)

که گرد ودر اندازه متوسط دوخته می شود .مقداری آرد و همچنین خمیر مایه که

 از پخت قبلی نان نگه داشته شد-درآن نگه داری می شود.وعمده ترین

 و اصلی ترین مورد استفاده اش شکل دادن خمیر به شکل چونه ونگه داری

چونه ها تا رسیدن به مرحله پخت است.

 

کَسووِه:(حرف واو نرم ادا می شود طوری که لب ها تقریبا"جمع می شود.)

میله ای نسبتا"بلند واز جنس آهن است که از یک سر به شکل دایره جمع شده و

شبیه علامت سوال است. برای جا به جا کردن هیزم های داخل تنور است.

 در گذشته ، جنس کسووه از چوب سخت بوده است . درعین حال که تلفظ دیگر

این عبارت ، کسوگه و یا کسوگی است.

 

خورج:خاکستر حاصل از سوختن هیزم داخل تنور همراه با ذغال های گداخته ی

 ریز ودرشت است که بسته به نوع مصرف از خروجی تنور که (کیلوه) گفته می شود

 خارج می شود .برای به جوش آوردن کتری گرفته تا پختن سیب زمینی و ...

خورج داخل تنور نیز برای پختن و کبابی کردن چغندر استفاده می شود و

در هوای سرد وقتی از شدت دمای خورج کاسته شد بعضیها دور تنور می شینند

 و پاهایشان را داخل تنور آویزان می کنند و معتقدند برای پا درد خوب است.

اَسلِنچَه:ساق دستی است که از پارچه چندلا دوخته می شود تا به اندازه کافی

ضخیم شود. تقریبا از روی دست نزدیک انگشتان دست تا آرنج را می پوشاند

و بوسیله نخی که گشادی مچ را می گیرد دور ساق دست پیچیده می شود و

در قسمت آرنج محکم می شود.معمولا برای دست راست استفاده می شود

و برای حفظ دست از هرم داغ تنور است.

 


با تشکر از دوستان عضو گروه ترکی بجنوردی در فیس بوک که هم‌کاری کردند

 و کلمات  و اصطلاحات بالا را نوشتند.

 از آقای احسان حصاری‌مقدم که ویرایش و اصلاح این کلمات و عبارات

 را به عهده گرفتند، سپاس‌گزارم.
 

 
 

این کلمات با مشارکت این دوستان جمع‌آوری شده:

خانم‌ها: سروش رازی- لیا انصاری- شبنم بهنیا- شیده ذهبکار- شراره انصاری

زهرا ایزدی- آیدا رمضان‌زاده- سپیده یوسفی- درناز جوان- مهرین مرتضوی‌علوی-

نوشین وحیدی . توران انصاری- کبرا قشقایی- مریم بیدکی- آیلین یوسفی


 

آقایان: احسان حصاری‌مقدم- افشین رازی- مهران رحمانی - احسان خوشنویس

محسن عیسی‌پور - حسین قلیچی- مسعود کشمیری- حمیدرضا بخشی-

  هادی مرتضوی‌علوی - سعید مقیمی- الیاس هاشمی- احسان امیدوار-

مسعود جمشیدی- رامین رازی- عباد هاشمی - مهدی آزادبیگی- هادی رزاز-

الیاس پهلوان- علی شیخ‌زاده- امید رمضانی- مسلم کمالی- مهدی ابراهیمی-

پوریا عیسی‌پور - مسعود وحیدی- رضا بهادری- علی اکبر سراج اکبری- علی نوروزپور

مرتضی قدرتی- مهدی تارا- بابک شیردل- صالح طاهری

 

 

پ.ن: این صفحه هم چنان باز باقی خواهد ماند اگر دوستان عبارات یا کلمه جدیدی

 به ذهن شان رسید برای من با ایمیل بفرستند تا با نام خودشان در این صفحه بنویسم

از دوستانی هم که به این صفحه سر می‌زنند و از این عبارات و کلمات استفاده

 می‌کنند، خواهش می‌کنم رسم امانت‌داری را حفظ کنند چون کپی رایت این کلمات و

 عبارات برای دوستانی که اسامی آن‌ها در لیست بالا قرار دارد، محفوظ است.
 

با تشکر- شراره انصاری

shararehansari91@gmail.com

                                                                                                     

‫                           

 

 

کليه‌ی حقوق اين سايت متعلق به شيندخت‌دات‌کام می‌باشد